1 września 2026 roku mieszkańcy Miasta i Gminy Gąbin uczcili 87. rocznicę wybuchu II wojny światowej. Uroczystość odbyła się przy pomniku upamiętniającym mieszkańców Gąbina i okolic rozstrzelanych przez niemieckich okupantów.
W obchodach uczestniczyli Burmistrz Miasta i Gminy Gąbin Krzysztof Jadczak wraz z Przewodniczącym Rady Miasta i Gminy Gąbin Edwardem Wilgockim, a także przedstawiciele organizacji pozarządowych, harcerze, młodzież oraz mieszkańcy. Uroczystość poprowadził Tomasz Gralewski, prezes Związku Piłsudczyków Oddział w Gąbinie.
Zgromadzone delegacje złożyły pod pomnikiem kwiaty i zapaliły znicze. Był to symboliczny wyraz pamięci o poległych żołnierzach, zamordowanych mieszkańcach oraz wszystkich osobach, których życie naznaczyły wojna i niemiecka okupacja.
Atak Niemiec na Polskę 1 września 1939 roku rozpoczął największy i najtragiczniejszy konflikt zbrojny w dziejach. Dla mieszkańców ziemi gąbińskiej wojna bardzo szybko stała się bezpośrednim doświadczeniem. Pierwszy niemiecki nalot na Gąbin nastąpił 9 września 1939 roku. Kolejne bombardowania i ostrzał doprowadziły do zniszczenia znacznej części miasta, w tym części starówki oraz wielu budynków mieszkalnych i użyteczności publicznej. Wojska niemieckie wkroczyły do Gąbina 17 września 1939 roku.
Ciężkie walki toczyły się również w rejonie Dobrzykowa. W dniach 12–15 września 1939 roku polscy żołnierze bronili lewego brzegu Wisły przed oddziałami niemieckiej 3. Dywizji Piechoty. Ich zadaniem było powstrzymanie przeprawy wojsk nieprzyjaciela i niedopuszczenie do okrążenia armii „Pomorze” i „Poznań”, walczących nad Bzurą. W walkach poległo ponad 300 polskich żołnierzy. Na cmentarzu parafialnym w Dobrzykowie spoczywa 306 obrońców Ojczyzny, z których wielu do dziś pozostaje bezimiennych.
Po kampanii wrześniowej Gąbin został bezpośrednio wcielony do III Rzeszy jako część tzw. Kraju Warty. Rozpoczął się okres aresztowań, wysiedleń, egzekucji i przymusowej germanizacji. 15 czerwca 1941 roku pod murem gąbińskiego kościoła Niemcy rozstrzelali mieszkańców miasta i okolic. Ludność została zmuszona do oglądania egzekucji. Pamięć o zamordowanych zachowuje pomnik, przy którym odbywają się rocznicowe uroczystości.
Okupacja przyniosła również zagładę wielowiekowej społeczności żydowskiej Gąbina. W sierpniu 1941 roku Niemcy utworzyli w mieście getto, które zlikwidowali w kwietniu 1942 roku. Większość jego mieszkańców została wywieziona do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem i zamordowana. Zniszczono także zabytkową synagogę oraz cmentarz żydowski.
Straty materialne poniesione przez Gąbin były ogromne. Miasto było ważnym punktem komunikacyjnym i logistycznym, a obecność oraz przemieszczanie się polskich oddziałów sprawiały, że stało się celem niemieckiego lotnictwa i artylerii.
Proces niszczenia miasta nie zakończył się wraz z ustaniem walk. Podczas okupacji Niemcy podejmowali działania zmierzające do germanizacji Gąbina i przekształcenia go w niemieckie miasto „Gombin”. Obejmowały one wysiedlanie mieszkańców, przejmowanie ich domów przez niemieckich osadników, a także celowe wyburzanie istniejącej zabudowy i usuwanie materialnych śladów polskiej oraz żydowskiej historii miasta.
Szczególnie dotkliwą stratą było zniszczenie neogotyckiego kościoła parafialnego. Świątynię, odbudowywaną przez wiele lat po pożarze z 1913 roku i ukończoną niedługo przed wybuchem wojny, najpierw uszkodziły niemieckie bombardowania. W 1942 roku okupanci podjęli decyzję o jej całkowitym rozebraniu. Pozyskane cegły wykorzystano następnie do budowy domów jednorodzinnych przy obecnej Alei Jana Pawła II. Gąbin utracił w ten sposób jeden z najważniejszych obiektów architektonicznych i symboli miejscowej wspólnoty.
Ogromną stratą dla dziedzictwa miasta było również spalenie przez Niemców we wrześniu 1939 roku zabytkowej, XVIII-wiecznej synagogi. Zniszczony został także cmentarz żydowski. Wraz z późniejszą zagładą gąbińskich Żydów oznaczało to niemal całkowite wymazanie materialnych śladów społeczności, która przez blisko pięć stuleci współtworzyła historię, gospodarkę i kulturę miasta.
Wojenne zniszczenia, okupacyjne wyburzenia oraz powojenne przekształcenia trwale zmieniły wygląd centrum Gąbina. Dawna zwarta zabudowa rynku nie została w pełni odtworzona. Południowa część historycznego rynku zniknęła bezpowrotnie, a na części terenów zajmowanych wcześniej przez budynki powstały otwarte przestrzenie i parki miejskie. Dzisiejszy wygląd starówki jest więc również świadectwem strat poniesionych przez miasto w latach wojny i okupacji.
Odbudowę utrudniały brak środków, ogromny ubytek ludności oraz osłabienie gospodarcze miasta. Wiele obiektów trzeba było wznosić od podstaw, a skutki wojennych zniszczeń Gąbin odczuwał jeszcze przez kolejne dziesięciolecia. Straty materialne oznaczały bowiem nie tylko utratę murów, lecz także przerwanie ciągłości życia gospodarczego, społecznego, religijnego i kulturalnego.
Coroczne obchody są wyrazem odpowiedzialności za zachowanie lokalnej pamięci. Obecność młodzieży, harcerzy, społeczników i mieszkańców pokazuje, że historia ofiar wojny oraz bohaterów ziemi gąbińskiej pozostaje ważną częścią tożsamości naszej wspólnoty.
Opracowanie: Wojciech Olszewski, fot. A. Świerzyński
